vrijdag 07 april 2023
Theater De Brakke Grond

Nacht van de filosofie Amsterdam

Informatie & programma

In het kort

Kom naar het intieme theater de Brakke Grond in hartje Amsterdam voor een avond vol interessante lezingen, theater en debatten. Met Bas Heijne, Roxane van Iperen en Daan Roovers over samenleven in Nederland en Svenja Flasspöhler over sensibiliteit. Ontdek Afrikaanse filosofie met Renate Schepen, muziekfilosofie en vinosofie. De nieuwe Denker des Vaderlands wordt bekend gemaakt en het Essay van de Maand van de Filosofie wordt gepresenteerd door Marjolijn van Heemstra. Verwonder je over het fascinerende èn controversiële neurorecht of vind uit wanneer trots een goede emotie is. Filosofeer zelf bij praktische filosofie, ga op filosofische speeddate en luister naar levenswijsheden op het filosofisch toilet. Het programma wordt nog aangevuld, koop nu alvast een kaartje voordat de Nacht uitverkoopt. Wanneer je voor 9 maart een ticket koopt, krijg je de april-editie van Filosofie Magazine gratis thuisbezorgd!

De Amsterdamse Nacht van de Filosofie wordt georganiseerd door de Stichting Publieke Filosofie en mogelijk gemaakt door de Vrije Universiteit, Universiteit van Amsterdam, Lira Fonds, Vrienden van de ISVW, DeBuren Vlaams-Nederlands huis voor cultuur en debat, Onderzoekschool NIAS, Internationale School Voor Wijsbegeerte, Filosofie Magazine en Theater de Brakke Grond.

Programma

Ik, wij en de samenleving — Bas Heijne — Roxane van Iperen, Dyab Abou Jahjah — Daan Roovers, Clairy Polak

Volgens Bas Heijne kent Nederland steeds meer ‘ikken’. Er zijn minderheden die van anderen gedragsverandering eisen en daarin soms doorslaan, maar ook neo-liberale graaiers en ‘wellness-rechts’. Er is sprake van een verwaarlozing van de gemeenschap en een gebrek aan solidariteit, overal wordt geworsteld met de vraag hoe van het ‘ik’ weer een ‘wij’ te maken. De ooit zo gekoesterde Nederlandse tolerantie kan de huidige maatschappelijke verschillen niet meer overbruggen, volgens Heijne zal de samenleving op een andere manier moeten leren kijken. Hij verwijst daarbij naar Hannah Arendt's Amor Mundi, de belangeloze blik naar de wereld die boven het eigen ik uitstijgt. Bas Heijne gaat in gesprek met Roxane van Iperen en Daan Roovers. Gespreksleiding: Clairy Polak

Bas Heijne is schrijver en interviewer. Hij was lang columnist bij NRC, schreef vele boeken en in 2017 won hij de P.C. Hooftprijs voor zijn oeuvre. Recentelijk publiceerde hij over de verhouding tussen het individu en de maatschappij.

Roxane van Iperen is auteur en jurist en publiceerde recent Eigen welzijn eerst, waarin zij stelt dat bij veel mensen het vooruitgangsgeloof heeft plaatsgemaakt voor gevoelens van zelfbehoud. Dit leidt onder meer tot ‘wellness-rechts’, een stroming van voornamelijk moeders die middels Instagram veel desinformatie verspreiden – vaak afkomstig van Russische propagandamachines.

Dyab Abou Jahjah is publicist en opiniemaker. Hij stichtte in 2000 de Arabisch-Europese Liga (AEL) en in 2014 Movement X. De AEL had een grote impact op het politieke bewustzijn van Belgen en Nederlanders met migratie-achtergrond. Hij publiceerde recent Verlichting onder vuur, waarin hij waarschuwt voor extreem-rechts, woke en islamisme.

Daan Roovers is filosoof, spreker en schrijver. Zij is voormalig Denker des Vaderlands, voormalig hoofdredacteur van Filosofie Magazine en momenteel lid van de Raad voor het Openbaar Bestuur.

Clairy Polak is een Nederlandse journaliste en radio- en televisiepresentatrice. Zij presenteert het Filosofisch Kwintet van Omroep Human en vele andere programma's, waaronder lange tijd het programma Buitenhof.


Sensibel — Svenja Flasspöhler

In hoeverre kunnen we redelijkerwijs verwachten dat anderen rekening houden met onze gevoelens? Waar we vroeger dankzij morele codes wisten hoe we ons moesten gedragen, lijkt het nu alsof ieder voor zich moet aanvoelen hoe de ander benaderd wil worden. Gevoeligheid is mooi, maar kan ook omslaan in agressiviteit. Flasspöhler pleit ervoor om sensibiliteit gelijk op te laten gaan met weerbaarheid, om de gemeenschap bij elkaar te houden. Voertaal: Engels.

Svenja Flasspöhler is hoofdredacteur van het Duitse Philosophie Magazine. Haar boek Vergeven werd genomineerd voor de prestigieuze Tractatus Preis. Haar nieuwste boek is Sensibiliteit, over de grenzen van de menselijke gevoeligheid.

 

Wat is ruimte waard — Marjolijn van Heemstra

In de ruimte lonkt het nieuwe goud. Waar vroeger verre landschappen gekoloniseerd werden, zijn nu planeten aan de beurt. Miljardairs lanceren de ene raket na de andere, er zijn plannen voor mijnbouw op asteroïden en voor een tankstation op de maan voor wie op doorreis is naar Mars. 

Maar ten koste van wat? In dit boek neemt Marjolijn van Heemstra je mee naar de vertes die rijk maken en toont ze de verarming die dat tegelijkertijd teweegbrengt.

Schrijver, dichter en theatermaker Marjolijn van Heemstra schrijft voor De Correspondent over ruimte en ruimtevaart. Van haar laatste boek In lichtjaren heeft niemand haast zijn 17.500 exemplaren verkocht en werd verkozen tot NPO Radio 1 non-fictie boek van het jaar. Van Heemstra is schrijver van het Essay van de Maand van de Filosofie 2023 Wat is ruimte waard. Foto: Frank Ruiter

De Nieuwe Denker des Vaderlands — Marli Huijer — Paul van Tongeren

De Nieuwe Denker des Vaderlands wordt bekend gemaakt! Wie wordt de opvolger van Paul van Tongeren?

Marli Huijer is emeritus hoogleraar Publieksfilosofie aan de Erasmus School of Philosophy, Erasmus Universiteit Rotterdam, voorzitter Stichting Maand van de Filosofie en columnist voor dagblad Trouw. Ze is voormalig Denker des Vaderlands (2015-2017).

Paul van Tongeren was hoogleraar wijsgerige ethiek in Nijmegen, Leiden en Leuven en is Denker des Vaderlands tot april 2023. Naast zijn academische werk houdt Van Tongeren zich al ruim twintig jaar intensief bezig met publieksfilosofie. Hij publiceerde meer dan tien populaire boeken op basis van zijn grootste interesses: de deugdethiek van Aristoteles en het nihilisme van Friedrich Nietzsche. In 2013 won hij met Leven is een kunst de Socratesbeker voor het urgentste en meest oorspronkelijke Nederlandstalige filosofieboek. 

Trots — Martha Claeys

Is trots een goede of een slechte emotie? Volgens Martha Claeys hangt dat er vanaf. Ze onderscheidt drie soorten trots: als zelfwaardering, als zelfrespect en als zelfliefde. Trots gaat over het innemen van ruimte en is volgens Claeys een waardevolle emotie, totdat ze niet meer nodig is. 

Martha Claeys is onderzoeker aan het Centrum voor Ethiek van de Universiteit Antwerpen en programmamanager bij de Internationale School voor Wijsbegeerte. Samen met Lotte Spreeuwenberg maakt ze de filosofische podcast Kluwen en in maart verschijnt bij uitgeverij Boom haar debuut Trots, de filosofie van een emotie.

Filosofische speeddate

Ieder mens loopt wel eens rond met filosofische vragen: Wat moet ik doen? Ben ik voldoende ‘mezelf’? Wat is de goede balans tussen werk en privé? In deze filosofische speeddate maak je kennis met ‘hulp-in- het-denken- verleners’ van de Filosofische Praktijk Nederland. Zij plakken geen pleisters, zijn niet van het verbinden, maar van het blootleggen. Naast de kassa staat een de speeddateregisseur waar u zich aan kunt melden voor deze bijzondere ontmoeting.  

Filosofie van het luisteren — Naomi Kloosterboer

Sociale polarisatie, waarbij verschillende groepen in de maatschappij van elkaar vervreemden, heeft door de pandemie een vlucht genomen. Hoe deze verschillen te overbruggen? Dialoog gericht op argumenten lijkt de kloof eerder te verergeren dan te dichten. Deze lezing breekt daarom een lans voor het luisteren. Niet om klakkeloos over te nemen wat de ander zegt, noch om het eens te worden, maar om aannames en denkramen van de ander en jezelf te bevragen. 

Ben je zelf bewust van hoe je luistert? Luister je wel eens naar iemand met een radicaal ander perspectief? Wie verdient deze aandacht? En waarom wordt luisteren geassocieerd met passiviteit en volgzaamheid? In interactie met theorie, praktijk én publiek ontvouwt zich een filosofie van het luisteren.


Naomi Kloosterboer is filosoof aan de Vrije Universiteit van Amsterdam. Ze promoveerde op een proefschrift over zelfkennis en onderzoekt nu ethische vragen over extreme overtuigingen (www.extremebeliefs.com). Een rode draad door haar werk is het rationele van de mens te verbinden met emoties, zelfbegrip en verantwoordelijkheid.


Sophie Oluwole en de Afrikaanse Yoruba-filosofie — Renate Schepen — Juul van der Laan

Filmmaker Juul van der Laan en filosoof Renate Schepen hebben een sterke band met de Nigeriaans filosofe Sophie Oluwole (1935 -2018). Voor beiden liet de eerste ontmoeting met Sophie een onuitwisbare indruk achter. De inzichten uit de Yoruba filosofie van binaire complementariteit zijn belangrijk in deze tijd van sterke polarisatie. Tegengestelde visies vullen elkaar hierin aan, in plaats dat ze elkaar uitsluiten. Dit schept ruimte voor andere vormen van politiek bestuur en gelijkwaardigheid van gender.

Renate Schepen is intercultureel filosoof. Ze geeft advies, lezingen en workshops in organisaties en schreef meerdere boeken, waaronder Kimmerle’s Intercultural Philosophy and Beyond. The ongoing Quest for Epistemic Justice bij Routledge. Renate promoveerde aan de Universiteit van Wenen (with honours) en studeerde daarvoor in Amsterdam, Accra en Montevideo. Bij uitgeverij Ten Have gaf ze de Nederlandse versie van het boek van Sophie Oluwole uit Socrates en Orunmila. Wat we van Afrikaanse filosofie kunnen leren. Zie www.doordacht.net. Foto: Frits de Beer.

Juul van der Laan maakt onafhankelijk films en voelt zich thuis binnen de overlappende domeinen van de wetenschap, filosofie en kunst op interculturele schaal. Ze heeft een achtergrond in de scheikunde, studeerde film in Londen en begon ooit als researcher voor wetenschapstelevisie (VPRO). Met een onderzoekende en open blik brengt ze belangrijke, maar vaak minder bekende, verhalen, geschiedenissen en gedachten aan het licht. Zie www.juulvanderlaan.nl. Foto: Pascal Verheul.

Mooie muziek — Tomas Serrien

Wat is mooie muziek? Volgens Tomas Serrien hangt dit af van de context (waar ben je, waarom luister je?) maar uiteraard ook van jezelf. Iedereen heeft een muzikaal 'thuisgevoel', muziek die bekend is, die jou ontspant of opvrolijkt. Muziek die een klein beetje daar van afwijkt, is dan interessant of nieuw. 

Maar je kunt ook luisteren naar muziek die juist niet lijkt op wat je al kent en zo jouw horizon verbreden. Hindoestaanse Dhrupad-muziek, een Gisalo uit Papoea-Nieuw-Guinea of gezangen van de Zwartvoetindianen. Volgens de filosoof Bataille hebben we dit zelfs nodig. Tomas Serrien laat je in deze lezing kennismaken met bijzondere, bizarre en wonderlijke muziekfragmenten die je blik verruimen!


Tomas Serrien is muziekfilosoof, auteur en muzikant bij de bands Disorientations en Bat Eyes. In 2017 debuteerde hij met Klank, waarin hij onderzocht hoe we iets zinnigs kunnen zeggen over muzikale ervaringen. Sindsdien werkt Tomas aan diverse interdisciplinaire projecten rond muziekbeleving. In 2022 verscheen zijn nieuwe boek Hoor waarin hij onderzoekt waarom we het liefst luisteren naar geluiden die ons bekend in de oren klinken. Meer info op www.tomasserrien.com. Foto: Daniil Lavrovski

Vinosofie — Jacqueline Duurland

Praten over ‘de zin van het leven’ onder het genot van een glas wijn. Dit is het beeld dat veel mensen van filosofie hebben. In werkelijkheid is filosoferen een pittige denkinspanning die niet altijd goed verenigbaar is met de roes van het drinken. Jacqueline Duurland, een filosoof die van een goed glas wijn houdt, vindt dit wankele evenwicht al belicht door grote filosofen in de oudheid en heeft zich verdiept in wijnwijsheid in al haar facetten. Ze laat zien hoe wijn inspireert tot filosoferen. Ze neemt bekende thema’s uit de wijnwereld als vloeiende ingang tot een praktische levensfilosofie: van wijntranen en ouderen tot troostdrinken en zielenroerselen.

Jacqueline Duurland schreef voor diverse media en was als docent verbonden aan de UvA. Zij geeft lezingen en colleges voor de Filosofiefabriek en de Vrije Academie, en zet zich in om filosofische inzichten toegankelijk te maken voor een groter publiek. Ze publiceerde Vinosofie, een proeve van denken en drinken.

Praktische Filosofie: vraagverheldering — Kiki Verbeek

Is er een belangrijke vraag in jouw leven waar je geen antwoord op hebt? Kom naar de workshop vraagverheldering. Vraagverheldering is de meest effectieve weg naar probleemoplossing. In deze workshop ga je een antwoord vinden op jouw vraag. Dan doe je door je vraag zo precies mogelijk te formuleren. Mensen draaien vaak in cirkels rond omdat ze op zoek zijn naar een antwoord op een vraag die de vraag niet is. In deze workshop leer je deze cirkels doorbreken.

Over het filosofische laboratorium: filosofie is niet alleen weggelegd voor academisch geschoolde slimme mensen. In het filosofisch laboratorium ga je op de Nacht van de Filosofie zèlf aan de slag onder leiding van een ervaren praktisch filosoof.

 

Kiki Verbeek is praktisch filosoof, neerlandica en theatermaker. Met haar bedrijf en weblog Glashelder Verhaal helpt ze ervaren coaches en adviseurs bij het verwoorden van hun professionele identiteit. 

Neurorecht — Gerben Meynen

Van Clockwork Orange, Totall Recall tot Black Mirror, al decennia maakt Hollywood films over ingegrepen in de hersenen. Tegenwoordig zet de neurowetenschap daadwerkelijk stappen, met mogelijk ook grote gevolgen voor het strafrecht. Zo worden nu al hersenscans in de rechtszaal gebruikt en bleek de afperser van familie de Mol te lijden aan dementie. Neurowetenschap ontdekte ook dat hersenen van 18-jarigen nog niet volgroeid zijn en het Nederlandse strafrecht houdt daar nu rekening mee. Controversiëler is het ingrijpen in de hersenen zodat mensen minder agressief worden. Kan een rechter in ruil voor strafvermindering deze interventie aanbieden? Mag je hersenscans inzetten bij iemand die zich op z’n zwijgrecht beroept? Tot slot zou neurowetenschap de claim ondersteunen dat de vrije wil niet bestaat – kunnen we mensen dan nog wel verantwoordelijk houden en straffen voor hun daden? Gerben Meynen zal een kort overzicht geven van recente ontwikkelingen in de neurowetenschap in relatie tot het strafrecht en de fascinerende en belangrijke ethische vragen die deze opwerpen. 

Gerben Meynen is hoogleraar Ethiek, in het bijzonder bio-ethiek, afdeling Filosofie, Vrije Universiteit Amsterdam en hoogleraar forensische psychiatrie aan het Willem Pompe Instituut voor Strafrechtswetenschappen, Universiteit Utrecht.

Goede algoritmes? — Marjolein Lanzing

Algoritmen in kunstmatige intelligentie berusten vaak op vertekende datasets. In het ergste geval kan dit leiden tot discriminerende, schadelijke uitkomsten die onze maatschappij en zelfs onze gezondheid in gevaar kunnen brengen. Hoe raken datasets vertekend? Zijn deze vertekeningen allemaal slecht? En, als we rechtvaardige, inclusieve technologieën willen, hoe moeten we hier dan mee omgaan?

Marjolein Lanzing is universitair docent techniekfilosofie aan de Universiteit van Amsterdam. Ze promoveerde op de ethische en sociale dimensies rondom self-tracking technologieën. Ze deed onderzoek naar publiek-private partnerschappen in het digitale gezondheidsdomein. Op dit moment houdt ze zich bezig met de vooroordelen die in technologie zitten ingebakken. Marjolein is bestuurslid van Bits of Freedom en ze schrijft een boek bij de Bezige Bij over de sociale en politieke dimensies van technologie. 


Praktische Filosofie: Dragend Idee — Jan Ewout Ruiter — Luuk Stegmann

Een dragend idee is een overtuiging, een hoogstpersoonlijk inzicht dat je als richtinggevend beleeft. Vrijwel iedereen bezit ze, maar ze zijn lang niet altijd expliciet geformuleerd. In deze workshop ga je op zoek naar een dragend idee in een eigen ervaring, waarbij je op het moment zelf al voelde: dit is belangrijk. De ervaring is persoonlijk, maar wat je erin ontdekt is vaak universeel – als je het lef hebt voor het onderzoek.

Over praktische filosofie: dit is geen college, je voert een filosofisch onderzoeksgesprek over een urgente kwestie die jou bezighoudt. Je kunt zélf aan de slag, begeleid door gespecialiseerde filosofen die weten hoe je zo’n onderzoek vormgeeft.

Jan Ewout Ruiter studeerde filosofie, schreef filmkritieken en produceerde films. Hij leidt gesprekken en opleidingen en hij is hoofddocent van de leergang Visieontwikkeling in organisaties (ISVW). Hij is co-auteur van Filosoferen aan de keukentafel en mederedacteur en co-auteur van Hoog spel. Filosoferen in de praktijk. Zie visieontwikkeling.nl en lerenfilosoferen.nl

Luuk Stegmann is klinisch psycholoog en psychotherapeut. Sinds 2012 is hij hoofddocent van de beroepsopleiding Visieontwikkeling in organisaties bij de Internationale School Voor Wijsbegeerte in Leusden. Hij is mederedacteur en co-auteur van Hoog Spel. Filosoferen in de praktijk, gespreksleider bij het Socratisch café Rotterdam en pleitbezorger van de praktische filosofie.

De Jonge Denkers

De Jonge Denkers zijn filosofieleerlingen uit het Voortgezet Onderwijs die zich uitspreken over de actualiteit. Elk jaar wijst een deskundige jury zeven Jonge Denkers die de beste columns hebben ingezonden. Op deze Nacht zullen Maike van de Pavoordt en Floris van Dam hun column voordragen.

De Jonge Denkers is een initiatief van de Vereniging Filosofiedocenten Voortgezet Onderwijs, uitgeverij Lemniscaat en Stichting Maand van de Filosofie.

Filosofisch toilet

Behoefte aan wat inspiratie? Op het toilet van de Brakke Grond zijn levenswijsheden van Søren Kierkegaard te horen, die Geert Jan Blanken bundelde in zijn recente publicatie Søren Kierkegaard, levenswijsheden. Blanken is een kenner van het werk van Kierkegaard en publiceerde meerdere boeken over hem.

Boekverkoop

Boekhandel Athenaeum en boekhandel de Vertraagde Tijd zullen aanwezig zijn met een ruime gesorteerde boekentafel en diverse sprekers op de Nacht zullen signeren.