zaterdag 02 april 2022
Theater De Brakke Grond

Nacht van de filosofie Amsterdam

Informatie & programma

In het kort

In het intieme theater de Brakke Grond zijn de hele avond in drie zalen lezingen, theater en debatten. Paul Verhaeghe geeft een opvallende verklaring waarom mensen zowel verbinding als onafhankelijkheid zoeken en de Franse filosoof Charles Pepin laat zien dat zelfvertrouwen deels te leren is. Ontdek bij Marije Martijn en Floris van der Pol of stoïcijns leven iets voor jou is. Laura van Dolron treedt op met stand-up filosofie. Vlaming Peter Venmans praat ons Nederlanders bij over gastvrijheid en Griet Vandermassen wil een nieuw feminisme gebaseerd op verschillen tussen vrouwen en mannen. Frank Meester houdt een pleidooi voor inconsequentie. Tinneke Beeckman laat je kennismaken met de geniale gedachten van Machiavelli en Arne Hendriks met het absurde krimpdenken van zijn Incredible Shrinking Man. Lukas Verburgt legt uit waarom bewuste onwetendheid soms leidt tot betere kennis en Tamar de Waal verklaart wanneer 'geen actieve herinneringen' een geldig excuus is voor Mark Rutte. Angela Roothaan bespreekt Bantoe filosofie uit het zuidelijk deel van Afrika en Arnold Heumakers laat je kennismaken met foute denkers. Ga op filosofische speeddate, bezoek de expositie Growth Record of maak een praatje met verbeeldingen van Friedrich Nietzsche en Hannah Arendt. Tank je bij met quotes op het filosofisch toilet of draai aan het Rad van Nietzsche. Koop alvast een kaartje, de Nacht is elk jaar uitverkocht!


Tijdschema

Grote Zaal
Presentatie: Jelle van Baardewijk
20:00 Charles Pepin - Zelfvertrouwen
21:00 Paul Verhaeghe - Intieme vreemden
22:00 Marije Martijn/Floris van der Pol - Stoïcisme
23:00 Frank Meester - Waarom we de wereld niet rond kunnen krijgen
24:00 Laura van Dolron - Stand-up filosofie

Rode Zaal
Presentatie: Samira van der Loo
20:00 Lukas Verburgt/Tamar de Waal - Onwetendheid
21:00 Peter Venmans - Gastvrijheid
22:00 Griet Vandermassen - Nieuw feminisme
23:00 Arne Hendriks - The incredible shrinking man

Tuinzaal
Presentatie: Naomi Kloosterboer
20:00 Column Jonge Denker des Vaderlands Suus Zethof
20:05 Angela Roothaan - Bantoe filosofie
21:00 Column Jonge Denker des Vaderlands Guus van der Linden
21:05 Arnold Heumakers - Foute denkers
22:00 Tinneke Beeckman - Machiavelli

Doorlopend
Filosofische speeddate - Vliegende filosofen Nietzsche en Arendt - Filosofisch toilet - Het rad van Nietzsche - Boekenverkoop en signeren - Expositie Growth Record

Programma

Zelfvertrouwen — Charles Pépin

De Franse filosoof Charles Pépin laat zien wat zelfvertrouwen in essentie is. Hij gaat hiervoor te rade bij antieke denkers als Marcus Aurelius, bij moderne filosofen als Emerson en Nietzsche, en bij de denkers van nu. Hij vergelijkt de inzichten van de filosofen met die van de psychologen. Ook kijkt hij hoe topsporters, kunstenaars en anderen zelfvertrouwen interpreteren en bij zichzelf opwekken. Duidelijk wordt dat zelfvertrouwen nauw samenhangt met vertrouwen in de ander en … het blijkt deels leerbaar!

Charles Pépin is schrijver en filosoof. Zijn boeken zijn in meer dan twintig talen verschenen. Hij heeft een maandelijkse rubriek in het Franse Philosophie Magazine, maakt podcasts en is geregeld als opiniemaker in de Franse media te vinden. Hij is docent filosofie bij het Franse nationale vreemdelingenlegioen.

Verbinding en onafhankelijkheid — Paul Verhaeghe

Het thema van de Maand van de Filosofie 2022 is Intieme vreemden en de bekende psychiater Paul Verhaeghe schrijft hierover het Essay van de Maand.

Wie we zijn wordt in grote mate bepaald door onze intimiteit met anderen: onze ouders, onze geliefden, onze kinderen. Maar hoe intiem we ook met elkaar zijn, toch willen we ons ook steeds weer losmaken, zelfstandig zijn. Welke tegengestelde krachten zijn hier aan het werk? Op zoek naar antwoorden neemt Paul Verhaeghe ons mee op een spannend gedachte-experiment. Kan het zijn dat ons maken en vernietigen, onze intimiteit en onze vervreemding, niets meer zijn dan menselijke variaties op kosmische processen die het universum al sinds de oerknal bepalen?

Paul Verhaeghe is emeritus hoogleraar aan de Universiteit Gent. Daarnaast is hij praktiserend psychoanalyticus. Hij is auteur van verschillende boeken over mens en maatschappij, waaronder Liefde in tijden van eenzaamheid, Identiteit, Autoriteit en Intimiteit. Recent verscheen zijn essay Houd afstand, raak me aan (2020). Zijn werk is in meerdere talen vertaald.

Vliegende filosofen

Filosofiestudenten laten filosofen herleven door in de huid te kruipen van hun favoriete filosoof. Maak een praatje met Friedrich Nietzsche, Hannah Arendt of Alan Watts

Machiavelli — Tinneke Beeckman

'Machiavellisme’ staat voor manipulatie, bedrog en machtshonger. Maar Machiavelli zelf was een passionele liefhebber van vrijheid en een geniale politieke denker. Zijn denken getuigt van een aanstekelijk lef om ideeën te lanceren én om te handelen. Aan de hand van actuele voorbeelden bespreekt Beeckman Machiavelli’s originele inzichten: politiek draait om conflict, noodzaak en tegenslag brengen het beste in jezelf naar boven en politieke deugdzaamheid verschilt van de klassieke moraal.

Tinneke Beeckman is columniste bij dagblad De Standaard en schreef een reeks filosofische vragen voor Knack Magazine. Ze studeerde moraalwetenschappen en filosofie en publiceerde het bekroonde Door Spinoza's lens en Macht en onmacht. Een verkenning van de hedendaagse aanslag op de Verlichting. Zie tinnekebeeckman.com.

Waarom we de wereld niet rond kunnen krijgen — Frank Meester

Iedereen kent de situatie waarin je probeert consequent te zijn, maar tevergeefs. Frank Meester laat zien waarom dat ook niet anders kan. Er is altijd iets wat aan onze principes ontsnapt, hoe we ons best ook doen. Dat zullen we moeten accepteren. Een lezing voor iedereen die het leven serieus neemt, maar niet te serieus.

Meester's boek Waarom we de wereld niet rond kunnen krijgen staat op de shortlist van de Socratesbeker, de prijs voor het beste filosofische boek van het jaar en kreeg positieve recensies in onder meer de Volkskrant ****

Frank Meester is filosoof, schrijver en muzikant. Samen met zijn broer Maarten schreef hij onder meer de succesvolle boeken Meesters in de filosofie en Meesters in de religie. Meester publiceert regelmatig in Filosofie Magazine en de Volkskrant. Bij uitgeverij L.J. Veen verscheen Zie mij. Filosofie van de ijdelheid. Samen met toenmalig Denker des Vaderlands Marli Huijer schreef hij Goudmijn van het denken. 

Stand-up filosofie — Laura van Dolron

Laura van Dolron creëerde haar eigen genre Stand-up philosophy. Samen met het publiek zoekt zij naar wat mooi is en wat beter kan. Zij gebruikt het theater als plek om oprecht te zijn omdat zij gelooft dat er in het ‘echte’ leven al genoeg wordt gedaan alsof.

Van Dolron troost en confronteert. Ze wil haar publiek laten lachen en nadenken. Ze laat zien dat kwetsbaarheid een kracht is die nodig is in deze wereld. “Ik wil die kwetsbaarheid een podium geven. Ik beschouw mijn publiek als mijn beste vriend, als vertrouweling. Samen met hen probeer ik een etage te zakken van het hoofd naar het hart.”

Laura van Dolron is zowel theatermaker als filosoof. Op eigenzinnige en unieke manier bespreekt ze actuele thema’s. Ze zet je aan het denken zoals maar weinigen dat kunnen.

Gastvrijheid — Peter Venmans

Elke dag zijn we wel iemands gast of gastheer. We reizen naar het buitenland, gaan op bezoek bij vrienden of verwelkomen nieuwe medewerkers in onze organisatie. Gastvrijheid is alomtegenwoordig. Tegelijk beleven we volgens sommigen het einde van de gastvrijheid. Door het massatoerisme en de opkomst van de hospitalityindustrie zou de spontane hartelijkheid van weleer vervangen zijn door commerciële berekening, zakelijkheid en voorgeschreven gedragscodes. En bij het ontvangen van migranten laat de politiek zich niet door generositeit leiden maar door veiligheidsoverwegingen. In dit essay plaatst Peter Venmans 'gastvrijheid' in een breed historisch en filosofisch kader: van Homeros tot Faïza Guène, van christelijke caritas tot Japanse omotenashi, van de Gulden Regel tot het asielrecht.

Peter Venmans is een Vlaamse filosoof en hispanist. Eerder schreef hij de essays De ontdekking van de wereld. Over Hannah Arendt (2005), Over de zin van nut (2008), Het derde deel van de ziel. Over thymos (2011) en Amor Mundi (2016). Zijn werk werd meermaals bekroond.

Nieuw feminisme — Griet Vandermassen

Feministen hebben het niet begrepen op biologie. Velen verzetten zich zelfs actief tegen een biologische kijk op de seksen. Het bewijs is nochtans overweldigend dat veel psychologische sekseverschillen niet alleen aan onze opvoeding en cultuur liggen. Ze zijn een voorspelbaar gevolg van vele miljoenen jaren evolutie door natuurlijke en seksuele selectie. Houden we daar niet beter rekening mee als we inzicht willen krijgen in de genderkloof op de arbeidsmarkt, de oorzaken van seksueel geweld en het ontstaan van patriarchale maatschappijen? En waarom dringt die kennis zo moeilijk door binnen het feminisme? Griet Vandermassen pleit voor een feminisme dat zich verzoent met inzichten uit evolutiebiologie en evolutiepsychologie.

Griet Vandermassen is germaniste en doctor in de wijsbegeerte. Na haar academische carrière als onderzoekster werd ze freelance auteur. Vandermassen schreef of schrijft onder meer voor Eos Wetenschap, De Geus en De Standaard. Ze is coauteur van In Darwins woorden. Leven, werk en denken van Charles Darwin (2009). In 2019 verscheen haar volledig herwerkte Dames voor Darwin.

Filosofische speeddate — -

Ieder mens loopt wel eens rond met filosofische vragen. Wat moet ik doen? Ben ik voldoende ‘mezelf’? Wat is de goede balans tussen werk en privé? Tijdens deze filosofische speeddate maak je kennis met de hulpverleners in het denken van de Filosofische Praktijk. Zij plakken geen pleisters, zijn niet van het verbinden, maar van het blootleggen. Naast de kassa staat de hele avond een speeddateregisseur waar u zich aan kunt melden voor deze bijzondere ontmoeting.  

Is het goed te leven als stoïcijn? — Marije Martijn — Floris van der Pol

Het stoïcisme is tegenwoordig zeer populair en wordt aangeraden in allerlei zelfhulpboeken. Maar het krijgt ook kritiek, het zou een kille filosofie zijn, tot apathie leiden en te onuitgewerkt om echt een hulp bij het leven te zijn. Floris van der Pol leefde vier weken als stoïcijn en is kritisch, zie zijn vlog. Volgens hoogleraar Marije Martijn bestond deze kritiek ook al in de oudheid en leidde tot het ontstaan van verschillende richtingen die tot op de dag van vandaag actueel zijn. Martijn en van der Pol geven antwoord op de vraag: is het goed te leven als stoïcijn?

Marije Martijn is hoogleraar Geschiedenis van de Filosofie aan de Vrije Universiteit Amsterdam

Floris van der Pol is lezer, schrijver en filmer én kritisch op het stoïcisme. Hij maakte hierover een video.

Bantoe filosofie — Angela Roothaan

In onze tijd van klimaatcrisis zoeken velen naar een andere verhouding van mensen tot hun omgeving en vragen zich af of er alternatieven zijn voor onze economie die de aarde uitput. In 1945 schreef de Belgische missionaris Placide Tempels het baanbrekende boek Bantoe filosofie, zijn uitleg van de wereldvisie van de Bantoe volkeren in Congo waar hij werkte. In zijn boek beschreef Tempels deze filosofie, die mensen ziet als knooppunten in een netwerk van levenskrachten. Op hun ontologie van levenskracht bouwden de Bantoes een ethiek, een psychologie, en een eigen opvatting van natuur. In tegenstelling tot de op onveranderlijkheid gerichte Europese filosofie, gaat Bantoe filosofie van beweging en ontwikkeling uit. Deze filosofie kan ons opnieuw laten nadenken over onze levenskracht en de omgang met onze omgeving. Roothaan wordt geïnterviewd door Frank Meester.

Angela Roothaan is werkzaam aan de Vrije Universiteit en werkt aan een hertaling van Bantoe Filosofie (Placide Tempels, 1945) in hedendaags Nederlands. Dit is een baanbrekend boek voor de opkomst van de Afrikaanse filosofie. Ze werkt ook aan een groot internationaal project waarin tekst en context van deze uitgave wordt onderzocht.

The Incredible Shrinking Man

Al vanaf de Verlichting en de opkomst van de industrie is er in de maatschappij een sterke nadruk op ‘groei’. En ondanks het gigantische milieuprobleem kunnen we maar moeilijk afscheid nemen van dit idee. Vijftien jaar geleden starte kunstenaar Arne Hendriks The Incredible Shrinking Man, een prijswinnend onderzoek naar de mogelijkheden om een mens te creëren van vijftig centimeter, een mens die beter op aarde past. In deze speciaal ontwikkelde theaterlezing geeft Hendriks op serieuze én ontregelende wijze uiting aan de dilemma’s en uitdagingen die krimp in zich heeft. Hij toont hoe logica, verbeelding én absurditeit onlosmakelijk met krimp zijn verbonden en laat het denken over krimp kantelen.

De theatrale lezing The Incredible Shrinking Man is een initiatief van Johan Idema, i.s.m. Arne Hendriks, actrice Isil Vos en Stichting Nieuwe Helden. De lezing wordt mede mogelijk gemaakt door het Mondriaan Fonds, Fonds 21, BankGiro Loterij Fonds en het Pauwhof Fonds.

Arne Hendriks is kunstenaar, tentoonstellingsmaker en bijna 2 meter lang – waar hij niet zo blij mee is. Vooral omdat hij ontdekte dat elke centimeter boven 152 cm de levensverwachting met zes maanden verkort. Hendriks studeerde kunstgeschiedenis, doceert aan de Design Academy en aan de Universiteit van Amsterdam. Met The Incredible Shrinking Man won hij in 2014 de Future Concepts Award. Zie ook www.the-incredible-shrinking-man.net/?page_id=286.

Het nut van foute denkers — Arnold Heumakers

Wat kunnen we leren van intelligente, foute, extreemrechtse denkers? Als vijanden van de liberale democratie hebben zij geen reden onze nu dominante ideologie rooskleuriger voor te stellen dan zij is, of ook maar iets te vergoelijken. Hun meedogenloze blik kan het nodige onthullen over de blinde vlekken, aanwezig in elke ideologie. Daarvoor moet wel de neiging tot moralisme de kop worden ingedrukt, anders bevestigen we alleen het eigen gelijk. Aan de hand van het denken van met name Carl Schmitt, Ernst Jünger en Georges Sorel verkent Arnold Heumakers wat zich zoal zou kunnen bevinden in de dode hoek van de liberale democratie. Een nuttige oefening in zelfkennis, te meer daar deze ideologie - ook bij ons - steeds meer onder druk komt te staan. 

Arnold Heumakers is historicus, essayist en recensent bij NRC Handelsblad en was jarenlang docent cultuurgeschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam. Hij wordt geroemd om zijn kennis en eruditie en publiceerde onlangs Langs de afgrond, het nut van foute denkers.

Onwetendheid en 'actieve herinneringen' — Tamar de Waal — Lukas Verburgt

Agnotologie is de explosief groeiende en uiterst relevante studie naar het niet-weten. Meer dan ooit leven we namelijk in een tijd die wordt bepaald door grijze gebieden tussen kennis en onwetendheid. Wat weten we niet? Waarom weten we niet? Hoe weten we niet? Lukas Verburgt zal aan de hand van historische en hedendaagse voorbeelden deze opkomende filosofische stroming toelichten. Er zijn al opvallende resultaten: zo leidt betere onwetendheid in sommige gevallen tot betere kennis. Tamar de Waal zal ingaan op nalatige onwetendheid. Hoe verwijtbaar is het maken van een vergissing? Wanneer kun je een beroep doen op onwetendheid? En wanneer is ‘geen actieve herinnering hebben' een geldig excuus voor Mark Rutte? Gespreksleiding: Thijs Broer


Tamar de Waal is rechtsfilosoof, universitair docent aan de Amsterdam Law School en directeur van de Amsterdam Honours College of Law. Zij schrijft driewekelijks de ‘In Den Haag’-column voor De Groene Amsterdammer.

Lukas Verburgt is wetenschapsfilosoof en -historicus. Hij is fellow aan het NIAS (Netherlands Institute for Advanced Study in the Humanities and Social Sciences) en gastonderzoeker aan het Instituut voor Wijsbegeerte, Universiteit Leiden. Recentelijk won hij een KNAW Early Career Award, waarbij de jury hem aanduidde als "een veelzijdig expert op het gebied van de (kennis)geschiedenis van de wetenschap en filosofie".

Boekenverkoop — --

Boekhandel de Vertraagde Tijd verkoopt filosofisch boeken en de sprekers van de Nacht signeren boeken.

— Suus Zethof en Guus van der Linden

De Jonge Denkers van Nederland zijn winnaars van een landelijke column-wedstrijd voor filosofieleerlingen en mengen zich dit jaar volop in het filosofische debat. Suus Zethof en Guus van der Linden zullen korte columns voordragen.

De Jonge Denkers worden mogelijk gemaakt door Lemniscaat, Trouw, Stichting Maand van de Filosofie en de VFVO.

Filosofisch toilet

Op het toilet luister je naar de beste filosofische quotes. Als je weer terugkomt bij jouw gezelschap kun je weer nieuwe wijze uitspraken doen...

Rad van Nietzsche

Kom langs en draai aan het Rad van Nietzsche. Laat je verrassen door de diepzinnige en bizarre uitspraken van de filosoof met de hamer. De winnaar krijgt een ter plekke gemaakte tekening!

Dit spel werd speciaal ontwikkeld voor de Nacht van de Filosofie, door de makers van Becky Breinstein. Becky Breinstein is een humoristische filosofische graphic novel-serie. Het tweede deel Het ravijn van Nietzsche is een speelse introductie in het leven en denken van Friedrich Nietzsche voor lezers van acht tot achtentachtig.

Becky en haar vrienden gaan met de geniale gek Snorrie de bergen in en overwinnen hun angsten met de grote ideeën van Nietzsche, zoals de Eeuwige herhaling en Amor Fati, de liefde voor je eigen lot.


Marc van Dijk schrijft filosofische boeken. Hij publiceerde onder andere Het wonder van betekenis met Denker des Vaderlands Paul van Tongeren, Wij zijn de politiek met Daan Roovers en Rood in Wassenaar met Marjolein Moorman. 

Sander ter Steege is schrijver en tekenaar.




Intieme Vreemden: expositie Growth Record

Het thema van de Maand van de Filosofie is 'intieme vreemden'. Growth Record is daar een opmerkelijk voorbeeld van. De Japans-Vlaamse Lisa Spilliaert reist geregeld naar Japan om er de groei van een jongetje vast te leggen met wiens vader ze 9 maanden voor de geboorte van het kind seks had.

Spilliaert vertelt: "Ik heb met zijn leven niets te maken, maar misschien komt dat wel. Hoe het ook evolueert, het zal de richting van het werk bepalen. Ik vind het vooral belangrijk dat het project doorgaat. Ik kan me goed voorstellen dat hij het op een bepaalde leeftijd niet meer wil. Dan stop ik er waarschijnlijk mee, of probeer ik het later nog eens opnieuw. Ik kan dat niet voorspellen, dat maakt deel uit van het werk." 

Growth Record kreeg vier sterren van De Standaard. De Brakke Grond presenteert het vijfde deel, dat voor het eerst te zien zal zijn. Het nieuwe werk wordt getoond in een installatie in de Witte zaal in relatie tot de eerdere werken uit het langetermijnproject.